Etikettering voeding: Lees voor kip konijn…

Artikel geschreven voor Nederlands tijdschrift Vork Prikken in de voedselketen nummer 1 2015.

Voedselschandalen zijn zo oud als de weg naar Rome en ze komen over de hele wereld voor. Het gebeurt niet alleen, maar wel vaak, in opkomende economieen en je hebt ze in verschillende gradaties wat betreft omvang en schadelijkheid. In China kregen in 2008 twee mensen de doodstraf toen aan het licht kwam dat ze op grote schaal melkpoeder hadden vervuild. Twee jaar later doken er nog steeds batches op en op dit moment bestaat er nog steeds een kans dat je vervuild melkpoeder koopt. Het vertrouwen van de consument in deze producten is zo laag dat de handel hierin bloeiend is. Zowel expats en welgestelde Chinezen halen hun melkpoeder nog steeds uit het buitenland.

Niet of meestal veel minder schadelijk voor de gezondheid is het rommelen met etiketten en keurmerken. In 2013 bleek dat honderden boerenbedrijven in Duitsland gangbare eieren te hebben verkocht als biologisch. In dat geval word je bedot, maar je wordt er niet ziek van. Hetzelfde geldt voor het recente incident waarbij paardenvlees werd verkocht als rundvlees. De gezondheidsrisico’s zijn nihil, maar het is natuurlijk wel een kwalijke zaak dat de verpakking iets anders zegt dan de inhoud.

In alle genoemde voorbeelden is duidelijk dat de producent schuldig is. Maar wat als het niet zo duidelijk is wie de schuld heeft? Waar ligt de grens van de verantwoordelijkheid van de producent en waar begint je eigen verantwoordelijkheid. In principe zijn consumenten zelf verantwoordelijk voor het veilig bewaren en bereiden van etenswaren en moeten ze zelf rekening houden met de eventuele aanwezigheid van allergenen. Maar heeft de producent ook een zorgplicht? Moet hij de consument voorlichten over de juiste manier om voedsel te bewaren en te bereiden en over de mogelijke risico’s?

???????????????????????????????Voedingsinformatie

Deze en andere vragen zijn weer actueel geworden met het van kracht worden van een nieuwe Europese verordening voor voedingsinformatie in december 2014 (EU nr. 1169/2011). Doel van de verordening is om consumenten beter voor te lichten en onduidelijkheden over voedingswaarde, herkomst en eventuele allergiereacties te voorkomen.

Vanzelfsprekend heeft de verordening veel impact gehad op de verpakkingen van voedingsmiddelen. Omdat de uitbreiding sinds december ook geldt voor niet-voorverpakte levensmiddelen krijgen ook slagers, bakkers, cateraar, restaurants, cafetaria’s, shoarmazaken, sportverenigingen en zorginstellingen ermee te maken.

artikel Ay Lin Kho etiket yoghurt-Producenten moeten voortaan letten op de volgende vernieuwingen:

  • Je moet duidelijk leesbare letters gebruiken met bepaalde lettergroottes.
  • Je moet elk ingredient dat een allergie kan veroorzaken in hoofdletters of vetgedrukte letters vermelden; er is een lijst van veertien gedefineerde allergenen.
  • De term ‘kan bevatten’ slaat op de onbedoelde aanwezigheid van kleine hoeveelheden allergenen, als gevolg van kruisbesmetting in het productieproces en mag je op vrijwillige basis gebruiken.
  • De benaming natrium moet de producent vervangen worden door zout (je moet dan het totale natriumgehalte vermenigvuldigen met 2,5).
  • Producenten moeten de zeven voedingsstoffen in een voorgeschreven volgorde weergeven: energie; vetten, waarvan verzadigde; koolhydraten, waarvan suikers; eiwitten en zout. Aanvullende voedingswaarden, zoals enkelvoudig onverzadigde vetten, meervoudig onverzadigde vetten, polyolen, zetmeel, vezels, vitaminen en mineralen kunnen worden toegevoegd.
  • Cholesterol en transvetzuren mogen niet in de voedingswaardetabel geëtiketteerd worden, omdat over de manier waarop dat moet gebeuren nog geen overeenstemming is bereikt.
  • Voor rundvlees, honing, verse groenten en fruit en olijfolie moet het land van oorsprong of de plaats van herkomst worden vermeld.

side-background cherryEigen verantwoordelijkheid

De vraag is of het nieuwe etiket duidelijkheid schept bij de consument en dan met name over de vraag hoe ver de aansprakelijkheid van de producent reikt. Of anders gezegd, waar ligt de grens van je eigen verantwoordelijkheid als consument? Wie is er verantwoordelijk als iemand ziek wordt na het eten van een maaltijd of een product? Ligt dat aan het product of aan onjuiste handelingen van de consument.
Anders dan bij eerder genoemde voedselschandalen zijn er betrekkelijk weinig zaken die zich hebben voorgedaan op het grensvlak van de respectievelijke verantwoordelijkheden van producent en consument.

Vaak worden ze niet gemeld door onwetendheid aan de kant van de consument. Je krijgt buikpijn of je wordt ziek, maar je weet niet precies waar het aan ligt. Het komt ook voor dat de consument wel klaagt, maar de producent de zaak in der minne schikt – buiten de rechtbank en buiten de publiciteit. Geen enkel bedrijf wil dat zijn naam negatief in de media komt. Uiteindelijk is het een vervelende lange procedure waar niemand in verwikkeld wil raken.

Een compromis sluiten lijkt dan voor de hand liggend, zoals blijkt uit het geval van een salmonellavergiftiging als gevolg van een ijsje. Die had kunnen leiden tot een schadevergoeding €3000, ware het niet dat producent en consument een compromis sloten. Misschien maar goed ook, want je moet maar net kunnen bewijzen dat het ijsje de ziekmaker is en niet het broodje dat je ervoor hebt gegeten. Ben je uiteindelijk assertief genoeg om het te melden dan moet je nog veel geduld hebben en sterk in je schoenen staan om er mee door te gaan.

side-background17Ontploffende flessen

Ouderen onder ons herinneren zich nog wel de Exota-affaire, waarbij VARA Ombudsman Marcel van Dam een, naar achteraf bleek, in scene gezet filmpje vertoonde van een ontploffende fles frisdrank. Daarmee wilde hij de fabrikant aansprakelijk stellen voor de bij hem gemelde gevallen van ontploffende flessen. De hele affaire verzandde in een reeks juridische procedures, waarbij de VARA na een kwart eeuw schadevergoeding moest betalen aan de fabrikant. Die fabrikant had overigens al eerder een schadevergoeding uitgekeerd aan een jongen die als gevolg van een ontploffende fles baan een oog blind was geworden.

Ontploffen van een fles komt vaker voor, maar de fabrikant is lang niet altijd aansprakelijk. Stel je voor dat je een glazen fles cola (heel lang geleden waren er glazen flessen) gevuld buiten laat staan en het vriest. In dat geval heb je weinig reden tot juridische stappen. Omdat de persoon in kwestie, ondergetekende, wist dat dit een logisch gevolg was van bevriezing en dat het dus haar eigen stomme schuld was, is er ook geen klacht geweest.

Wat nu als je een fles jus d’orange op een warme zomerdag op het aanrecht bewaart. Het sap gaat fermenteren en de fles ontploft. In dit geval ging de betreffende consument wel naar de rechter, want ze vond dat de producent aansprakelijk was voor de fles die in haar gezicht ontplofte. Ze kreeg echter geen gelijk.

De uitspraak van de rechter was dat mevrouw haar gezond verstand had moeten gebruiken en op de hoogte had moeten zijn van de bewaarinstructies. Verse sapjes moet je gekoeld bewaren anders gaan ze gisten en spuit het uit de fles. Logisch denk je misschien maar niet voor iedereen blijkbaar. En misschien had ze in de Verenigde Staten wel gelijk gekregen en een forse schadevergoeding kunnen eisen.

In shock

Een ander voorbeeld gaat over een Amerikaan die de KLM aanklaagde en een aanzienlijke schadevergoeding eiste, omdat hij in het vliegtuig eten had kregen waar hij allergisch voor was. Hoewel de ingrediëntendeclaratie geen noten en schaaldieren vermeldde en ook de stewardess geen problemen verwachtte over zijn menukeuze, raakte hij na de maaltijd toch in shock. De rechter gaf hem echter geen gelijk, omdat hij zijn eigen verantwoordelijkheid had moeten nemen en zijn gezondheid – in dit geval het onbedoeld eten van noten of schaaldieren – niet had moeten laten afhangen van de stewardess.

Zou de rechter in deze zaak, wanneer deze nu zou hebben gespeeld na de inwerkingtreding van de Verordening tot een andere conclusie zijn gekomen? Waarschijnlijk niet, want het is nog steeds niet verplicht om eventuele kruisbesmetting met allergenen te melden.

Voorkomen

Wanneer je ziek wordt van een maaltijd of product dan is het vaak moeilijk om het bedrijf aansprakelijk te stellen en aan te tonen dat het aan het product ligt. Aan de andere kant is het ook te makkelijk om met de vinger naar de producent te wijzen als je zelf op een onverantwoorde manier omgaat met je eten of met je gezondheid. Gezondheid, voedsel, voeding, gezond verstand en de interacties hiertussen zijn zeer gecompliceerde kwesties. Dat betekent dat je niet alle incidenten kunt voorkomen door een gedetailleerd etiket. En dat ook in de toekomst de rechter er aan te pas zal moeten komen om de grens tussen de verantwoordelijkheid van de producent en die van de consument vast te stellen.

 

Ir. Ay Lin Kho heeft een eigen voedingsconsultancy NutriKho en is schrijver van het boek Gezond & Blij zonder diëten (meer informatie over haar boek: Aylinkho.nl).